خواص گردو؛ آشنایی با فواید، ارزش غذایی، مضرات و نحوه مصرف گردو

گردو چیست؟ آشنایی با این مغز خوراکی ارزشمند
خواص گردو از گذشته تاکنون مورد توجه پزشکان، متخصصان تغذیه و پژوهشگران سراسر جهان بوده است. این مغز خوراکی ارزشمند به دلیل داشتن اسیدهای چرب امگا ۳، پروتئین، فیبر، ویتامینها، مواد معدنی و ترکیبات آنتیاکسیدانی، یکی از کاملترین مواد غذایی طبیعی محسوب میشود. در ادامه این مقاله، مهمترین خواص گردو را بر اساس منابع علمی معتبر بررسی میکنیم و با ارزش غذایی، فواید، مضرات و بهترین روش مصرف آن آشنا خواهید شد.
گردو با نام علمی Juglans regia و نام انگلیسی Walnut یکی از مهمترین درختان میوه مناطق معتدل جهان است که به خانواده Juglandaceae تعلق دارد. منشأ اصلی این درخت را نواحی آسیای مرکزی و جنوب غربی آسیا میدانند و ایران نیز یکی از قدیمیترین مراکز کشت و پرورش گردو در جهان به شمار میرود.
درخت گردو عمر بسیار طولانی دارد و در صورت فراهم بودن شرایط مناسب، دهها سال محصول اقتصادی تولید میکند. این درخت در بسیاری از مناطق کوهستانی و نیمهکوهستانی ایران مانند همدان، کرمان، چهارمحال و بختیاری، آذربایجان، کردستان، لرستان، خراسان و استانهای شمالی کشت میشود و ایران همواره یکی از تولیدکنندگان مهم گردو در دنیا بوده است.
بخش خوراکی گردو، مغز آن است که درون پوستهای سخت قرار دارد. مغز گردو علاوه بر طعم مطلوب، یکی از غنیترین منابع طبیعی چربیهای غیراشباع، بهویژه اسید آلفا لینولنیک (ALA) از خانواده امگا ۳ محسوب میشود. همچنین این مغز خوراکی سرشار از پروتئین، فیبر، ویتامین E، ویتامینهای گروه B، منیزیم، فسفر، پتاسیم، مس، منگنز و ترکیبات پلیفنولی است.
امروزه گردو علاوه بر مصرف تازه، در تهیه انواع شیرینی، دسر، سالاد، غذاهای سنتی، کره گردو، روغن گردو و فرآوردههای غذایی مختلف استفاده میشود. همچنین برگ، پوست سبز و روغن گردو نیز دارای کاربردهای فراوانی هستند که هر یک را در مقالات تخصصی جداگانه بررسی خواهیم کرد.
ارزش غذایی گردو
گردو یکی از مغذیترین مغزهای خوراکی جهان محسوب میشود و مقدار قابل توجهی پروتئین، چربیهای مفید، فیبر، ویتامینها و مواد معدنی را در خود جای داده است. بخش عمده چربی موجود در گردو از نوع چربیهای غیراشباع است که برای سلامت قلب و عروق اهمیت زیادی دارند.
از مهمترین ترکیبات موجود در گردو میتوان به اسیدهای چرب امگا ۳، آنتیاکسیدانهای طبیعی، پلیفنولها، ویتامین E، ویتامین B6، اسید فولیک، منیزیم، فسفر، پتاسیم، منگنز، مس و روی اشاره کرد. این ترکیبات باعث شدهاند گردو در بسیاری از رژیمهای غذایی سالم، از جمله رژیم مدیترانهای، جایگاه ویژهای داشته باشد.
هر ۱۰۰ گرم مغز گردو تقریباً دارای ترکیبات زیر است:
- انرژی: حدود ۶۵۴ کیلوکالری
- پروتئین: حدود ۱۵ گرم
- چربی: حدود ۶۵ گرم
- کربوهیدرات: حدود ۱۴ گرم
- فیبر غذایی: حدود ۷ گرم
- اسیدهای چرب امگا ۳ (ALA)
- ویتامین E
- ویتامین B6
- اسید فولیک
- منیزیم
- فسفر
- پتاسیم
- مس
- منگنز
- ترکیبات پلیفنولی و آنتیاکسیدانهای طبیعی
اگرچه گردو کالری نسبتاً بالایی دارد، اما تحقیقات نشان دادهاند که مصرف متعادل آن به عنوان بخشی از یک رژیم غذایی سالم، نه تنها باعث افزایش وزن نمیشود، بلکه میتواند به بهبود سلامت قلب، مغز و متابولیسم بدن نیز کمک کند.
خواص گردو
گردو یکی از مغذیترین مغزهای خوراکی جهان است و به دلیل داشتن اسیدهای چرب امگا ۳، آنتیاکسیدانها، پروتئین، فیبر، ویتامینها و مواد معدنی، فواید فراوانی برای سلامت بدن دارد. مهمترین خواص گردو عبارتاند از:
- کمک به حفظ سلامت قلب و عروق
- کمک به کاهش کلسترول بد (LDL)
- کمک به سلامت مغز و تقویت حافظه
- کمک به بهبود عملکرد سیستم عصبی
- سرشار از آنتیاکسیدان و مقابله با رادیکالهای آزاد
- کمک به کاهش التهاب در بدن
- کمک به کنترل قند خون
- کمک به سلامت دستگاه گوارش
- کمک به کاهش وزن در صورت مصرف متعادل
- کمک به تقویت سیستم ایمنی بدن
- کمک به سلامت استخوانها
- کمک به سلامت پوست و جلوگیری از پیری زودرس
- کمک به تقویت و رشد مو
- مفید برای سلامت مردان
- مفید برای سلامت زنان
- مفید در دوران بارداری
- کمک به بهبود کیفیت خواب
- کمک به افزایش انرژی بدن
در ادامه، هر یک از این خواص را بهصورت کامل و بر اساس یافتههای علمی بررسی خواهیم کرد.
خواص گردو برای سلامت قلب و عروق
یکی از مهمترین خواص گردو، تأثیر مثبت آن بر سلامت قلب و عروق است. متخصصان تغذیه مصرف منظم و متعادل گردو را به عنوان بخشی از یک رژیم غذایی سالم توصیه میکنند؛ زیرا این مغز خوراکی سرشار از چربیهای غیراشباع، اسیدهای چرب امگا ۳، آنتیاکسیدانها و مواد معدنی مفید است.
کمک به کاهش کلسترول بد (LDL)
گردو حاوی مقدار قابل توجهی اسیدهای چرب غیراشباع است که میتوانند به کاهش کلسترول بد خون (LDL) و حفظ کلسترول خوب (HDL) کمک کنند. این موضوع در کاهش خطر ابتلا به بیماریهای قلبی و عروقی اهمیت زیادی دارد.
کمک به حفظ سلامت رگهای خونی
آنتیاکسیدانها و پلیفنولهای موجود در گردو از دیواره رگهای خونی در برابر آسیب ناشی از استرس اکسیداتیو محافظت میکنند. این ترکیبات میتوانند در حفظ انعطافپذیری رگها و بهبود عملکرد طبیعی سیستم گردش خون نقش داشته باشند.
کمک به تنظیم فشار خون
گردو حاوی پتاسیم، منیزیم و اسیدهای چرب امگا ۳ است که هر یک میتوانند در کنار یک رژیم غذایی متعادل، به حفظ فشار خون طبیعی کمک کنند. البته مصرف گردو جایگزین درمان دارویی نیست، اما میتواند بخشی از یک سبک زندگی سالم باشد.
خواص گردو برای مغز و تقویت حافظه
شکل ظاهری مغز گردو شباهت زیادی به مغز انسان دارد و جالب است بدانید که از نظر علمی نیز این مغز خوراکی یکی از بهترین مواد غذایی برای سلامت سیستم عصبی و عملکرد مغز محسوب میشود.
منبع غنی اسیدهای چرب امگا ۳
گردو یکی از معدود منابع گیاهی غنی از اسید آلفا لینولنیک (ALA) است که از خانواده اسیدهای چرب امگا ۳ به شمار میرود. این اسیدهای چرب برای عملکرد طبیعی سلولهای مغزی اهمیت زیادی دارند.
کمک به تقویت حافظه و تمرکز
برخی مطالعات نشان دادهاند که مصرف منظم مغزهای خوراکی مانند گردو، در کنار رژیم غذایی سالم، میتواند به حفظ عملکرد شناختی، افزایش تمرکز و کاهش افت حافظه در سنین بالا کمک کند.
محافظت از سلولهای عصبی
گردو سرشار از پلیفنولها، ویتامین E و سایر آنتیاکسیدانهای طبیعی است. این ترکیبات از سلولهای عصبی در برابر آسیب ناشی از رادیکالهای آزاد محافظت کرده و میتوانند در حفظ سلامت مغز نقش داشته باشند.
خواص گردو برای کاهش التهاب
التهاب مزمن یکی از عوامل زمینهای بسیاری از بیماریهای مزمن مانند بیماریهای قلبی، دیابت نوع ۲ و برخی بیماریهای مفصلی است. گردو به دلیل داشتن امگا ۳ و ترکیبات آنتیاکسیدانی، میتواند به کاهش التهاب در بدن کمک کند.
مصرف متعادل گردو در کنار رژیم غذایی سرشار از میوه، سبزیجات و غلات کامل، یکی از راهکارهای مؤثر برای کاهش التهاب و حفظ سلامت عمومی بدن محسوب میشود.
خواص گردو برای تقویت سیستم ایمنی بدن
گردو منبع خوبی از مواد معدنی مانند روی، مس، منگنز و همچنین آنتیاکسیدانهای طبیعی است که همگی در عملکرد صحیح سیستم ایمنی نقش دارند. این ترکیبات به بدن کمک میکنند تا در برابر عوامل بیماریزا مقاومت بیشتری داشته باشد.
همچنین وجود ویتامین B6 و سایر ریزمغذیهای ضروری در گردو، به تولید طبیعی سلولهای ایمنی و حفظ عملکرد دفاعی بدن کمک میکند.
خواص گردو برای کنترل قند خون
یکی از مهمترین خواص گردو، کمک به کنترل قند خون و بهبود سلامت متابولیک است. اگرچه گردو حاوی مقدار قابل توجهی چربی و کالری است، اما کربوهیدرات بسیار کمی دارد و شاخص گلیسمی آن پایین است. به همین دلیل، مصرف متعادل آن میتواند برای بسیاری از افراد مبتلا به دیابت یا پیشدیابت مفید باشد.
کمک به بهبود حساسیت به انسولین
برخی مطالعات نشان دادهاند که مصرف منظم گردو در کنار یک رژیم غذایی سالم، ممکن است به بهبود حساسیت سلولها نسبت به انسولین کمک کند. این موضوع باعث میشود بدن بهتر بتواند قند خون را کنترل کند.
جلوگیری از افزایش ناگهانی قند خون
به دلیل وجود فیبر، چربیهای مفید و پروتئین، گردو سرعت هضم غذا را کاهش میدهد و میتواند از افزایش سریع قند خون پس از وعدههای غذایی جلوگیری کند. به همین دلیل، بسیاری از متخصصان تغذیه مصرف مقدار مناسبی گردو را در میانوعده یا همراه صبحانه توصیه میکنند.
البته افراد مبتلا به دیابت باید مقدار مصرف گردو را نیز در برنامه غذایی روزانه خود محاسبه کنند، زیرا این مغز خوراکی کالری نسبتاً بالایی دارد.
خواص گردو برای دستگاه گوارش
گردو علاوه بر چربیهای مفید، منبع مناسبی از فیبر غذایی نیز محسوب میشود. فیبر نقش مهمی در سلامت دستگاه گوارش، بهبود حرکات روده و حفظ تعادل باکتریهای مفید روده دارد.
کمک به سلامت میکروبیوم روده
مطالعات نشان دادهاند که مصرف منظم گردو میتواند به افزایش جمعیت باکتریهای مفید روده کمک کند. سلامت میکروبیوم روده نه تنها بر عملکرد دستگاه گوارش، بلکه بر سیستم ایمنی و حتی سلامت مغز نیز تأثیرگذار است.
کمک به پیشگیری از یبوست
فیبر موجود در گردو باعث افزایش حجم مدفوع و بهبود حرکات طبیعی روده میشود. البته برای بهرهمندی از این خاصیت، باید همراه با مصرف گردو، آب کافی نیز نوشیده شود.
خواص گردو برای کاهش وزن و تناسب اندام
شاید تصور شود که گردو به دلیل کالری بالا باعث افزایش وزن میشود، اما تحقیقات جدید نشان میدهند که مصرف متعادل گردو میتواند حتی به کنترل وزن نیز کمک کند.
ایجاد احساس سیری
پروتئین، فیبر و چربیهای سالم موجود در گردو باعث ایجاد احساس سیری طولانیمدت میشوند و میتوانند از ریزهخواری و مصرف تنقلات ناسالم جلوگیری کنند.
کمک به کنترل اشتها
برخی مطالعات نشان دادهاند که مصرف گردو ممکن است بر بخشهایی از مغز که مسئول کنترل اشتها هستند تأثیر مثبت داشته باشد و میل به مصرف غذاهای پرکالری را کاهش دهد.
البته برای بهرهمندی از این خاصیت، باید گردو در مقدار مناسب (معمولاً یک مشت کوچک در روز) مصرف شود؛ زیرا زیادهروی در مصرف آن میتواند باعث دریافت کالری اضافی شود.
خواص گردو برای پوست
وجود ویتامین E، اسیدهای چرب امگا ۳، پلیفنولها و سایر آنتیاکسیدانها باعث شده است گردو یکی از بهترین مواد غذایی برای حفظ سلامت پوست باشد.
کمک به جلوگیری از پیری زودرس
رادیکالهای آزاد یکی از عوامل اصلی پیری پوست هستند. آنتیاکسیدانهای موجود در گردو از سلولهای پوست در برابر این آسیبها محافظت کرده و میتوانند به حفظ شادابی و جوانی پوست کمک کنند.
کمک به حفظ رطوبت پوست
اسیدهای چرب ضروری موجود در گردو در حفظ سد دفاعی پوست نقش دارند و میتوانند از خشکی و پوستهپوسته شدن پوست جلوگیری کنند.
خواص گردو برای مو
گردو یکی از منابع طبیعی بیوتین، روی، مس، سلنیوم و اسیدهای چرب ضروری است که همگی در سلامت مو نقش دارند.
کمک به تقویت ریشه مو
مواد معدنی موجود در گردو به تغذیه فولیکولهای مو کمک کرده و میتوانند در کاهش شکنندگی موها مؤثر باشند.
کمک به حفظ رنگ طبیعی مو
مس موجود در گردو در تولید رنگدانه ملانین نقش دارد و دریافت کافی آن میتواند به حفظ رنگ طبیعی مو کمک کند.
خواص گردو برای مردان
گردو یکی از بهترین مغزهای خوراکی برای حفظ سلامت عمومی مردان محسوب میشود. وجود اسیدهای چرب امگا ۳، آنتیاکسیدانها، پروتئین، روی، منیزیم و آرژنین باعث شده است که این ماده غذایی در بسیاری از تحقیقات تغذیهای مورد توجه قرار گیرد.
کمک به سلامت باروری مردان
مطالعات نشان دادهاند که مصرف منظم گردو میتواند کیفیت اسپرم را از نظر تحرک، شکل ظاهری و زندهمانی بهبود ببخشد. این اثر بیشتر به دلیل وجود اسیدهای چرب غیراشباع، آنتیاکسیدانها و ریزمغذیهای ارزشمند موجود در گردو است.
کمک به سلامت پروستات
ترکیبات آنتیاکسیدانی و ضدالتهابی موجود در گردو میتوانند به کاهش التهاب در بدن کمک کنند. اگرچه گردو درمان بیماریهای پروستات نیست، اما مصرف آن به عنوان بخشی از یک رژیم غذایی سالم میتواند در حفظ سلامت این غده نقش داشته باشد.
کمک به افزایش انرژی و عملکرد عضلات
گردو منبع مناسبی از پروتئین، چربیهای سالم و مواد معدنی است و میتواند انرژی مورد نیاز بدن را بهتدریج تأمین کند. به همین دلیل، بسیاری از ورزشکاران و افراد فعال از گردو به عنوان یک میانوعده سالم استفاده میکنند.
خواص گردو برای زنان
گردو علاوه بر تأمین انرژی، مواد مغذی ارزشمندی را در اختیار بدن بانوان قرار میدهد و میتواند در حفظ سلامت قلب، استخوانها، پوست و سیستم عصبی نقش مهمی داشته باشد.
کمک به سلامت استخوانها
گردو حاوی منیزیم، فسفر و مقدار مناسبی از سایر مواد معدنی است که در کنار رژیم غذایی متعادل، به حفظ استحکام استخوانها کمک میکنند.
کمک به سلامت پوست و مو
وجود ویتامین E، امگا ۳ و آنتیاکسیدانهای طبیعی در گردو باعث میشود که مصرف منظم آن به حفظ شادابی پوست و تقویت موها کمک کند.
کمک به سلامت قلب
بیماریهای قلبی یکی از مهمترین عوامل تهدیدکننده سلامت بانوان در سنین بالا هستند. مصرف متعادل گردو در کنار سبک زندگی سالم میتواند به کاهش عوامل خطر این بیماریها کمک کند.
خواص گردو در دوران بارداری
گردو یکی از مغزهای خوراکی مفید در دوران بارداری محسوب میشود. وجود اسیدهای چرب امگا ۳، اسید فولیک، پروتئین، منیزیم و سایر مواد مغذی، این ماده غذایی را به گزینهای مناسب برای رژیم غذایی مادران باردار تبدیل کرده است.
کمک به رشد طبیعی جنین
اسیدهای چرب امگا ۳ به ویژه ALA، در رشد طبیعی مغز و سیستم عصبی جنین نقش مهمی دارند. به همین دلیل، مصرف متعادل گردو در دوران بارداری میتواند مفید باشد.
کمک به تأمین انرژی مادر
گردو به دلیل داشتن چربیهای سالم و پروتئین، انرژی پایداری در اختیار بدن قرار میدهد و میتواند به کاهش احساس گرسنگی بین وعدههای غذایی کمک کند.
البته بانوان باردار باید در مصرف مغزها تعادل را رعایت کرده و در صورت داشتن آلرژی یا بیماریهای خاص، با پزشک خود مشورت کنند.
خواص گردو برای کودکان
گردو یکی از مغذیترین مواد غذایی برای کودکان در حال رشد است و میتواند بخشی از یک رژیم غذایی سالم و متنوع باشد.
کمک به رشد مغز
اسیدهای چرب ضروری موجود در گردو در رشد طبیعی مغز و سیستم عصبی کودکان نقش مهمی دارند و میتوانند به بهبود یادگیری و تمرکز کمک کنند.
کمک به رشد استخوانها
پروتئین، فسفر، منیزیم و سایر مواد معدنی موجود در گردو در رشد طبیعی استخوانها و عضلات کودکان مؤثر هستند.
برای کودکان خردسال، گردو باید به صورت خرد شده یا آسیاب شده مصرف شود تا خطر خفگی کاهش یابد.
خواص گردو برای بهبود کیفیت خواب
گردو یکی از معدود مواد غذایی طبیعی است که مقدار کمی ملاتونین در خود دارد. ملاتونین هورمونی است که در تنظیم چرخه خواب و بیداری نقش دارد.
همچنین وجود منیزیم و اسیدهای چرب مفید در گردو میتواند به آرامش سیستم عصبی کمک کند. مصرف مقدار کمی گردو به عنوان میانوعده عصر یا شب، در برخی افراد به بهبود کیفیت خواب کمک میکند.
خواص گردو برای سلامت استخوانها
گردو حاوی فسفر، منیزیم، منگنز و مقدار مناسبی پروتئین است که همگی برای حفظ سلامت استخوانها اهمیت دارند. مصرف متعادل این مغز خوراکی در کنار دریافت کافی کلسیم و ویتامین D میتواند به حفظ تراکم استخوان و کاهش خطر پوکی استخوان کمک کند.
مضرات و عوارض احتمالی مصرف گردو
گردو یکی از سالمترین مغزهای خوراکی محسوب میشود، اما مانند هر ماده غذایی دیگری، مصرف بیش از حد یا استفاده در شرایط خاص ممکن است با عوارضی همراه باشد. رعایت اعتدال در مصرف گردو بهترین راه برای بهرهمندی از خواص آن است.
دریافت کالری زیاد
گردو اگرچه سرشار از چربیهای مفید است، اما کالری بالایی نیز دارد. مصرف بیش از اندازه آن میتواند باعث افزایش دریافت انرژی روزانه شده و در صورت عدم تعادل کالری، به افزایش وزن منجر شود.
حساسیت به گردو
برخی افراد به گردو یا سایر مغزهای خوراکی حساسیت دارند. این حساسیت ممکن است با علائمی مانند خارش، کهیر، تورم لب و گلو، تنگی نفس یا حتی واکنشهای شدید آلرژیک همراه باشد. در چنین شرایطی باید از مصرف گردو خودداری کرده و به پزشک مراجعه شود.
مشکلات گوارشی در مصرف زیاد
مصرف مقدار بسیار زیاد گردو ممکن است در برخی افراد باعث نفخ، احساس سنگینی معده یا ناراحتیهای گوارشی شود. مصرف متعادل همراه با نوشیدن آب کافی معمولاً از بروز این مشکلات جلوگیری میکند.
چه کسانی باید در مصرف گردو احتیاط کنند؟
- افرادی که به گردو یا سایر مغزهای خوراکی حساسیت دارند.
- افرادی که رژیم غذایی کمکالری دارند و باید میزان مصرف مغزها را کنترل کنند.
- بیمارانی که به دلیل شرایط پزشکی خاص باید رژیم غذایی ویژهای را رعایت کنند.
- کودکان خردسال که باید گردو را به صورت خرد یا آسیابشده مصرف کنند تا خطر خفگی کاهش یابد.
پرسشهای متداول درباره خواص گردو
روزانه چند عدد گردو بخوریم؟
برای بیشتر افراد سالم، مصرف حدود ۳ تا ۷ عدد گردو (حدود ۳۰ گرم مغز گردو) در روز مقدار مناسبی محسوب میشود و میتواند بخشی از یک رژیم غذایی سالم باشد.
آیا گردو باعث چاقی میشود؟
خیر. اگر گردو در مقدار متعادل مصرف شود، معمولاً باعث افزایش وزن نمیشود. حتی به دلیل ایجاد احساس سیری، میتواند در کنترل اشتها و مدیریت وزن نیز مؤثر باشد.
آیا خوردن گردو ناشتا مفید است؟
بله. بسیاری از افراد گردو را به عنوان بخشی از صبحانه یا به صورت ناشتا مصرف میکنند. این روش میتواند انرژی مورد نیاز بدن را تأمین کرده و احساس سیری طولانیتری ایجاد کند.
آیا گردو برای بیماران دیابتی مناسب است؟
بله. گردو به دلیل کربوهیدرات کم و چربیهای سالم، در صورت مصرف متعادل میتواند بخشی از رژیم غذایی افراد مبتلا به دیابت باشد. البته مقدار مصرف باید با نظر پزشک یا متخصص تغذیه تنظیم شود.
آیا گردو برای سلامت مغز مفید است؟
بله. وجود اسیدهای چرب امگا ۳، پلیفنولها، ویتامین E و سایر آنتیاکسیدانها باعث شده است گردو یکی از بهترین مواد غذایی برای حفظ عملکرد طبیعی مغز و سیستم عصبی باشد.
جمعبندی
گردو یکی از ارزشمندترین مغزهای خوراکی جهان است که به دلیل داشتن اسیدهای چرب امگا ۳، پروتئین، فیبر، ویتامینها، مواد معدنی و آنتیاکسیدانهای طبیعی، فواید فراوانی برای سلامت قلب، مغز، پوست، مو، استخوانها، دستگاه گوارش و سیستم ایمنی دارد. همچنین مصرف متعادل گردو میتواند در کنترل قند خون، حفظ سلامت عمومی بدن و کاهش التهاب نقش مؤثری ایفا کند.
با وجود تمام این مزایا، گردو نیز باید به اندازه و در چارچوب یک رژیم غذایی متعادل مصرف شود. افرادی که به مغزهای خوراکی حساسیت دارند یا از بیماریهای خاص رنج میبرند، بهتر است پیش از مصرف منظم گردو با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنند. در مجموع، افزودن مقدار مناسبی گردو به برنامه غذایی روزانه، یکی از سادهترین و مؤثرترین راهکارها برای بهرهمندی از خواص بینظیر این مغز خوراکی ارزشمند است.
لینکهای مفید
آموزشهای ویدیویی منصوری گل
برای مشاهده آموزشهای رایگان کاشت، تکثیر، نگهداری، کوددهی و پرورش انواع گل و گیاه، میتوانید کانالهای ویدیویی منصوری گل را دنبال کنید.
